Założenia ideowe Trylogii


    Aby odpowiedzieć na pytania o założenia społeczne, poli­tyczne i ideowe, które legły u podstaw Trylogii, trzeba przede wszystkim określić rolę wiedzy historycznej w Polsce porozbiorowej.Funkcja historii jako czynnika organizującego świa­domość narodową ówczesnych Polaków była niezwykle do­niosła. Brak własnych instytucji państwowych i społecznych spowodował szczególne znaczenie wzorów zawartych w prze­szłości narodu. Nie dziwi zatem bujny rozwój nauk histo­rycznych, zbieranie i publikowanie dokumentów dziejowych, wreszcie pojawianie się historycznych wątków w sztuce i literaturze. Już początek lat dwudziestych ubiegłego wieku przynosi ważne przedsięwzięcia wydawnicze: zbiory tekstów staropolskich. Obszerna sześciotomowa edycja Zbiór pamiętni­ków historycznych o dawnej Polszczę przygotowana przez Juliana U. Niemcewicza, publikacje Edwarda Raczyńskiego, Żegoty Paulego, Kazimierza Władysława Wóycickiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego — to tylko część owych poczynań. W epoce romantycznej powstają nowoczesne syntezy histo­ryczne; dość wspomnieć dzieła Joachima LelewelaPołowa wieku i lata następne są istotnym okresem w pol­skiej historiografii. Powstają rozprawy Karola Szajnochy, historyków tzw. „szkoły krakowskiej” (Stanisław Smolka, Jó­zef Szujski, Michał Bobrzyński) i „szkoły warszawskiej” (Ta­deusz Korzon i Władysław Smoleński); pisze historyk lwow­ski Ludwik Kubala, którego Szkice historyczne stanowiły jedno z najpoważniejszych źródeł Trylogii. Od tradycyjnego kronikarstwa coraz wyraźniej zarysowuje się przejście do nowoczesnego naukowego dziejopisarstwa.Sposoby wyjaśniania przeszłości wiązały się z reguły z określonymi ideowymi orientacjami badaczy. Swobodę dzia­łań ograniczały co prawda warunki rozbiorowe, zwłaszcza nacisk cenzury rosyjskiej czy niemieckiej, niemniej powsta­wały rozmaite interpretacje powodów upadku Polski oraz splotu przyczyn, które doń doprowadziły. Do najgłośniejszych należały oceny powstałe w kręgu konserwatywnej, związanej z galicyjskimi „stańczykami”, „szkoły krakowskiej”. Jej przed­stawiciele, głównie Michał Bobrzyński, dowodzili, iż upadek Rzeczypospolitej został spowodowany sytuacją wewnętrzną, osłabieniem władzy, anarchią, natomiast na plan dalszy od­suwali powody zewnętrzne: bezpośrednią agresję zaborców. Historycy „szkoły krakowskiej” lekceważyli również próby reform podjętych w okresie oświecenia, czemu zdecydowa­nie przeciwstawiali się warszawscy historycy sumiennie ba­dający okres stanisławowski. Mimo iż część ustaleń i opinii krytycznych „szkoły krakowskiej” należy uznać za bezspor­ne, to jednak sens ideologiczny wystąpień jej przedstawicieli wielokrotnie wiązał się z problemem ugody i lojalizmu. Nic więc dziwnego, że wokół dziejów Polski toczyły się spory i że wiązano je z aktualną sytuacją pozbawionego nie­podległości narodu. Dlatego również problematyka historycz­na zajęła poważne miejsce w ówczesnej publicystyce.

     

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany.