Powieść historyczna

    Powieść historyczna, będąc jedną z odmian powieści w ogóle, wyodrębniła się wyraźnie głównie za sprawą wybitnego angielskiego pisarza Waltera Scotta (1771—1832). Jej odmienność polegała zasadniczo na temacie i wykorzystanym materiale. Wypadki z przeszłości, wydobyte z dokumentów i opracowań, stanowiły źródłową podstawę utworu, natomiast pisarz spełniał podwójną rolę: artysty i historyka. Nie było rzeczą przypadku, iż wzorce powieści historycznej powstały i utrwaliły się w okresie romantyzmu. Wiadomo bowiem, jak ważną rolę wyznaczał ten prąd historyzmowi oraz traktowaniu dziejów jako procesu i swoistej „przedakcji” teraźniejszości. Z czasem powieść historyczna stała się gatunkiem samodzielnym, występującym w różnych epokach literackich, niemniej romantyczna geneza silnie zaważyła na sposobach ujmowania rzeczywistości. Dyskusje, które toczono wokół powieści historycznej, skupiły się na kilku problemach, uznanych za najistotniejsze dla jej znaczenia ideowego i konstrukcji. Postawiono pytania o zakres i funkcję „prawdy” (a więc materiału historycznego) oraz fikcji (a więc swobodnego działania autora). Rozważano również kwestie związane z celami ideowymi powieści historycznej, oraz jej cechy gatunkowe i stylistyczne. Rozpatrzmy te zagadnienia po kolei.Najwięcej sporów wywołało zagadnienie „prawdy” w powieści historycznej. Pisali o tym sami twórcy, krytycy oraz badacze. Na ogół przyjmowano, iż autor ma prawo przekształcać fakty historyczne, ale jedynie w imię tzw. „prawdy artystycznej”. Napotykano jednak na kłopoty z wyznaczeniem granic dla owych zmian. Bowiem zależnie od przyjętych założeń granica ta stawała się mocno elastyczna, nie mówiąc o tym, że i samo pojęcie „prawdy” okazywało się względne. Z dzisiejszego punktu widzenia wydaje się, że problem ten należy ująć inaczej. Chodzi bowiem nie o ścisłą zgodność „podręcznikowych” faktów historycznych z treścią powieści, lecz o zakres i funkcje wyzyskanego materiału historycznego oraz kryteria wyboru i modyfikacji. Powieść zatem może się zbliżać z jednej strony do historycznego „reportażu” lub zbeletryzowanego dokumentu z przeszłości, a z drugiej może stanowić historyczną powieść przygód (jak np. u Aleksandra Dumasa), w której wierność faktom pozostaje wyraźnie na dalszym planie. Podstawowym czynnikiem jest zatem sposób, w jaki pisarz stara się osiągnąć wrażenie historyczności i to, jakich środków artystycznych używa do tego celu.

    Na innej płaszczyźnie należy przy tym rozpatrzeć wpisaną w powieść koncepcję historii. Wiąże się ona z charakterem motywacji działań postaci oraz znaczeniem pierwiastków politycznych, społecznych i ideowych w fabule utworu, które stanowią o tym, czy wizja przeszłości jest apologetyczna czy też krytyczna. Ponieważ trudno przy tym „winić” pisarza, iż jego punkt widzenia nie uwzględnia późniejszych ustaleń naukowych i interpretacji, charakter historyzmu powieściowego należy rozpatrywać wobec ówczesnego stanu wiedzy i ówcześnie obowiązujących przekonań.

    • Wreszcie trzeba pamiętać i o tym, że powieść historyczna jest gatunkiem literackim o własnych prawach artystycznych i że obok funkcji poznawczych spełnia funkcje estetyczne. Powieść historyczna pojawiła się późno i dlatego jej kształt kompozycyjny i stylistyczny nawiązywał często do gatunków od dawna już istniejących w literaturze. Można w niej dostrzec ślady archaicznego eposu i baśni, cechy poematu i historycznego dramatu, wreszcie innych odmian powieściowych takich jak np. osiemnastowieczny „romans grozy” czy awanturnicze powieści przygodowe. Z drugiej strony poważne znaczenie miały również próby naśladowania gatunków nieliterackich: pamiętnika, diariusza, kroniki czy gawędy. Z tych różnorodnych form artystycznych czerpała powieść historyczna zarówno schematy kompozycyjne, jak i sposoby prezentacji postaci oraz wzory stylu (przede wszystkim — archaizowanego).
    • Poważne znaczenie dla powieści historycznej miał sposób opowiadania i wybór narratora — opowiadacza fabuły historycznej. Wiek XIX znał dwie zasadnicze postawy narratora: historyka pozornie obiektywnego, oceniającego z dystansu przedstawione wypadki oraz wprowadzoną do fabuły postać z przedstawianej epoki, która opowiada o własnych przeżyciach i mierzy zjawiska według mentalności swego środowiska. Powieść dziewiętnastego wieku zmierzała raczej ku pierwszej z wymienionych postaw.

    Analiza powieści historycznej musi zatem uwzględnić przynajmniej dwa kierunki interpretacji.

    1. Po pierwsze badacz musi rozpoznać jej zaplecze historyczne i sens ideologiczny ujęcia całości.
    2. Po drugie — ocenić jej charakter literacki, sposoby nasycenia pierwiastkami fikcji, schematy kompozycyjne i stylistyczne. Zarazem zaś mieć świadomość ścisłego związku obu płaszczyzn.

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany.