Neologizmy i okazjonalizmy

    Do neologizmów zaliczamy takie struktury leksykalne, które wyróżniają się zupełną nowością budowy słowotwórczej, okazjonalizmami zaś nazywamy te, które stanowią przemodelowanie liniejących już wyrazów (zdrobnienia, zgrubienia, połą­czenia w jedną formułę kilku słów itp.). Okazjonalizmy mogą też odnosić się do nowych sensów starych wyrazów: przykładowo „fircyk” dawniej oznaczał trzpiota, świsz­czypałę (zob. sztukę Franciszka Zabłockiego Fircyk w zalo­tach), a u Gombrowicza może być synonimem pokrętnej i wykrętnej pozycji cielesnej („Doznał strasznego fircykE — tak mi się to określiło — doznał strasznego fircyka” 208). Tak samo — jako okazjonalizmy — należy potrak­tować ważne dla Ferdydurke słowa-klucze typu „gęba” czy „pupa”. Pierwsze z nich nabiera tu sensu „przyprawie komuś gębę, nałożyć mu na twarz maskę”, drugie — „wtrą­cić kogoś w sytuację dziecinną, zinfantylizować kogoś zapędzić kogoś ponownie w pieluszki”.
    Z góry trzeba uprzedzić Czytelnika, że neologizm} i okazjonalizmy Ferdydurke rozpościerają się na całą dłu­gość polskiego abecadła (nie znaleźliśmy okazów przy­kładowych na literę „e” oraz „j”). Podamy najpierw alfabetyczną listę części z odnalezionych i wyodrębnionych przez nas nowych wyrazów Gombrowicza, tzn. takich które nie mają hasła w 11-tomowym Słowniku językc polskiego pod red. W. Doroszewskiego (w skrócie: Słownik Doroszewskiego). Oto wybrane przykłady: analita, analityczka, bazyłiszkowato, bokobrodaty, chi- chnąć, chłystkowatość, cioteczno-cioteczny, czystościowiec drugostołne (niarzycielstwo), degrengolować,fizkultura, glo­ryfikować się, heroik, holmesada, hidajgęba, infantyl, in- żynierkowato, kataralnie, klępowata (noga) kretynoidalnie lojalnieć, mamłęcie, miętusowcy, młodo-stary, mordobity nieżycie, osobowo-osobisty, packanina, plaskanina, pieronek (przekleństwo!), pokraczność, rozanimować, rozpękanie spokracznieć, staro-młody, sukcesina, syfonista, synteta, syn- tetolog, tłustobiała (łydka), tuzinkowo, trzydziestak, ugad- ka, uliścienie, unaiwniać, usiąście, uwzniaślać, wujaszkowa- ty, wymoczkowaty, wyłupiasto, womitalny, zdradeczka znieprzytomnieć, żak-rewolucjonista. W wyliczeniu tym zauważalne są pewne podgrupy semantyczne czy słowotwórcze. Wyróżniają się wyrazy złożone typu „młodo-stary” oraz „staro-młody”, a także formacje z sufiksem ,,-owato” czy ,,-owaty” („bazyłisz­kowato”, „inżynierkowato”, „wymoczkowaty”,)

  • Takich podgrup wśród okazjonalizmów Ferdydurke jest więcej. Spróbujmy przyjrzeć się niektórym z nich. Ciało i jego części przedstawia grupa neologizmów, w której dominują zdrobnienia: „karczątko”, „kar- rrunio”. „karczusio”, „pupcia”, „pupia” (pedagogia), ale a mne możliwości („łydczany”, „łysty”, „mózgowo”, : rębny”, „pyskobicie”). Największą klasę okazjonali- tworzą te, które mówią o rozdrabnianiu, o czę- : ich: „cząsteczkowo”, „międzycząsteczkowy”, „tro- zrrzkujący”; „ćwierćmatka”, „ćwierćautorka”, „ćwierć- r:pen”, „ćwierćwieszcz”, „ćwierćkultura”; „półkrytycz- ci ..półświetny”, „półartysta”, „półoświecony”, „pół- -.-.elka”, „półurzędowo”, „półszekspir”; „drobnointeli- E=acki”, „drobnoinżynierkowaty”, „zdrobniony”, „zdrab- racz”. W związku z tematyką „upupiania” bohaterów rr^-.eści Gombrowicza — dużą część okazjonalizmów two- ~zi rożnorakie zdrobnienia słów typu: „cacuś”, „cipuchna”, jnale”, „maluś”, „minię”, „mumu”, „majtaski”, „sukcesina”, „zdradeczka”, „zdradunia”.
    • Z trzema częściami narracji o Józiu w szkole, u Młodziaków oraz u Hurleckich wiążą się neologizmy dotyczące nauczycieli („belferskość”, „belfrowaty”, „zbelfrzony”, rabelferowany”, „dwururkowy belfer”, „dwururko- « ec”), nowoczesnych inteligentów („inteligent-inży- r_ir”, „inteligent-chamuś”, „inżynier-konstruktor”, „in- ; gent-wesołek”, „małomieszczańsko”, „nowoczesno- -aroświecki”, „nowoczesno-naturalistyczny”), ziemiań- -a i ich otoczenia („paniczykowatość”, „pan-dziecko”, rany-posiadacze”, „przerozkazywać”, „prześmiech”, r.-nuś-Burecek”, „spodufalić”, „pyskobicie”, „wiepwsioski”).
    • Dodać należy też wszelkie okazjonalizmy „struktural­ne”, czyli takie, które powstają poprzez dodawanie, po­przedzanie przedrostkami wyrazów nie mających zazwy­czaj takowych prefiksów: asentymentałny, antysynteza, anty kulinarny, bezformie,, kontr zjawisko, kontr podniebienie, niebraterski, deformowanie, niedoksztaltowanie, niedołudzki, niedoświatek, nieinteligent, nielubienie, nielubość, niemniej scowie- nie, nieprzelykanie, niewyjaśnienie, nieżycie, pramęczarnia samopogarda, samowystarczalni

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany.